Strefa specjalisty

Depresja u dzieci i nastolatków

Niebezpieczna, bo przez długi czas może być zupełnie nierozpoznana przez najbliższe otoczenie. Bagatelizowana, ponieważ, jej objawy można łatwo wytłumaczyć niewłaściwym zachowaniem, złą wolą, buntem, lenistwem. Depresja – poważna choroba, która dotyka nie tylko dorosłych, ale również dzieci i nastolatki. Jak ją rozpoznać? Jak pomagać?


Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że na depresję może cierpieć nawet 0,3% dzieci w wieku przedszkolnym, 2% dzieci w młodszych klasach szkoły podstawowej i 4–8% nastolatków. Zaburza funkcjonowanie całego organizmu – powoduje zmiany w fizjologii, sposobie myślenia i odczuwania, wpływa negatywnie na zachowanie młodego człowieka. Jej dominującymi objawami są:

  • obniżony nastrój (długotrwały smutek, przygnębienie, rozpacz, często bez konkretnego powodu),
  • obniżony napęd (nadmierne zmęczenie, brak sił do działania, spowolnienie),
  • utrata odczuwania przyjemności (apatia i zobojętnienie na różne ważne do tej pory sprawy dla młodego człowieka).

Wymienionym objawom często towarzyszy negatywny sposób myślenia (o sobie, innych ludziach, przeszłości, teraźniejszości i przyszłości), poczucie winy, beznadziejności, bezsensu, a także szereg objawów somatycznych (bóle, problemy z jedzeniem, ze snem). Taki stan utrzymuje się zazwyczaj kilka lub nawet kilkanaście miesięcy. Tym, co dodatkowo utrudnia i tak niełatwe zadanie rozpoznawania objawów depresji u dzieci i młodzieży, jest fakt, że w ich przypadku objawy mogą w znaczący sposób różnić się od tych obserwowanych u osób dorosłych. W przypadku młodszych objawem może być zmiana zachowania. Częściej niż smutek widoczna jest wówczas drażliwość, ciągłe podenerwowanie i łatwe wpadanie w złość. Do tego zaczyna narastać niechęć do nauki, spada motywacja do aktywności, chodzenia do szkoły, zwiększa się tendencja do wchodzenia w konflikty.

Sygnały, które osoba dorosła (rodzic, nauczyciel, inny specjalista) może zaobserwować w domu lub szkole:

  • długotrwała zmiana nastroju – przygnębienie, utrata spontaniczności, większa płaczliwość lub ciągłe rozdrażnienie, większa skłonność do konfliktów i wybuchów
  • pojawienie się negatywnych wypowiedzi o samym sobie, postrzeganie innych jako lepszych, obwinianie siebie za wiele rzeczy („Jestem nikim”, „Jestem leniwym debilem”, „Nie jestem tak dobry jak inni”, „Wszystko przeze mnie”, „Beze mnie będzie lepiej” itp.)
  • wycofanie z kontaktów z innymi, mniejsza chęć do rozmów, zabaw, spotkań
  • rezygnowanie z zajęć do tej pory lubianych, dających przyjemność
  • wyraźne i dość nagłe opuszczenie się w nauce, gorsze stopnie, trudności w skupieniu uwagi, zapamiętywaniu
  • nieobecności w szkole (czasami jedynie na pierwszych lekcjach)
  • uskarżanie się na różne niespecyficzne bóle
  • ciągłe zmęczenie, niechęć i unikanie wysiłku
  • brak dbałości o siebie, swój wygląd i higienę
  • problemy ze snem (z zasypianiem, wybudzaniem się w nocy) i jedzeniem (utrata apetytu, zmiany wagi)
  • niepokojące, czasami niejednoznaczne wypowiedzi lub komunikaty na portalach społecznościowych, np. o śmierci, chorobie, samobójstwie

Objawy depresji nie tylko powodują pogorszenie codziennego funkcjonowania, ale mogą stać się przyczyną dodatkowych problemów. Dzieje się tak dlatego, że młodzi ludzie – chcąc sobie pomóc – zaczynają szukać sposobów na zagłuszanie depresyjnego samopoczucia. Znajdują ulgę, zapomnienie, chwilową poprawę nastroju w alkoholu, dopalaczach, narkotykach czy innych zachowaniach ryzykownych. W podobnym celu kaleczą swoje ciało lub długimi godzinami przesiadują przed komputerem. Najpoważniejszą konsekwencją depresji mogą być jednak zachowania samobójcze – skrajny sposób „poradzenia sobie” z cierpieniem psychicznym, które wydaje się być nie do wytrzymania.

Jak pomóc?

Kiedy zauważymy u młodego człowieka zachowania, które nasuną nam podejrzenia, że mogą być objawem depresji, należy poprosić go o szczerą rozmowę. W jej przeprowadzeniu pomocne są techniki aktywnego słuchania, mówienie o uczuciach i obserwacjach, posługiwanie się komunikatem Ja. Pomagają one w budowaniu poczucia zrozumienia i akcentowaniu przez dorosłego swojej troski i otwartości na to, co przeżywa młody człowiek. Rozmowę warto rozpocząć od przedstawienia niepokojących obserwacji.

Fakt (odnoszący się do zachowania dziecka): Ostatnio kilkakrotnie w rozmowie ze mną powiedział(a)eś, że nie chce ci się żyć.
Uczucie (osoby dorosłej): Bardzo mnie to zmartwiło…
Konsekwencje (opisywanego zachowania dla dziecka): … bo myślę sobie, że za tymi słowami może stać coś bardzo poważnego, że może przeżywasz trudne chwile.
Oczekiwanie (prośba skierowana do dziecka): Proszę, porozmawiaj ze mną o tym, co się u ciebie dzieje.

Przeprowadzając pierwszą interwencję ważne jest, aby próbować spojrzeć na sytuację dziecka/nastolatka z jego perspektywy i skoncentrować się na poznaniu tego, co dla niego jest trudnością, co je/jego martwi, męczy, przytłacza. W tej sytuacji szybkie rady, pomysły na rozwiązanie problemów nie są tak ważne, jak okazanie autentycznego zainteresowania, intencji pomocy, chęci wysłuchania i zrozumienia. Co więcej, mogą one wywołać w młodej osobie poczucie, że dorosły nie jest prawdziwie zaangażowany i zainteresowany nią, a jedynie szuka sposobu na załatwienie sprawy.

Kiedy rozmawiasz z dzieckiem z objawami depresji…

Powiedz:

  • Wierzę ci
  • Nie jesteś winien temu, co się dzieje
  • Dziękuję, że mi o tym mówisz
  • Bardzo dobrze, że o tym opowiadasz
  • Czasami tak się zdarza, że pojawiają się takie problemy
  • Jestem przy tobie
  • Chcę ci pomóc

Unikaj:

  • Wszystko będzie dobrze
  • Uśmiechnij się i rozchmurz
  • Ogarnij się! Jak się nie weźmiesz za siebie, to…
  • No nie przesadzaj! Inni mają gorzej
  • Jaka znowu depresja? Już ja ci pokażę!
  • Weź się w garść! Zrób coś ze sobą!

Interwencja a własne postawy wobec depresji

Skuteczne i mądre wspieranie dziecka z objawami depresji opiera się na świadomości, że mamy do czynienia z poważną chorobą, a nie przejawami wyłącznie złego zachowania. Warto wziąć pod uwagę, że na sposób przeprowadzania interwencji mogą wpływać nasze własne przekonania i postawy wobec depresji. Czasami, jak w przypadku nadopiekuńczości, zaprzeczaniu czy ambiwalencji, przeszkadzają one w empatycznym i uważnym towarzyszeniu dziecku/nastolakowi w trudnościach.

Współpraca ze specjalistami

Identyfikując objawy depresji u dziecka czy nastolatka, należy pamiętać, że aby możliwy był powrót do zdrowia, potrzebny będzie czas i pomoc współpracujących ze sobą specjalistów – psychiatry oraz psychologa lub psychoterapeuty. Lekarz odpowiada za postawienie diagnozy, decyduje o potrzebie zastosowania leków, a w przypadku silnych objawów lub zagrożenia samobójczego – również o hospitalizacji. Sama farmakoterapia nie jest jednak wystarczająca. Dopiero praca psychoterapeutyczna może pomóc młodej osobie rozwinąć umiejętności radzenia sobie z pesymistycznym myśleniem, uporać się ze zbyt wysokimi wymaganiami wobec siebie, niską samooceną, a nierzadko i z konkretnymi nierozwiązanymi problemami, które przyczyniają się do pojawienia się i/lub utrzymania, nasilania objawów depresji. Obie formy pomocy uzupełniają się i mają zapobiegać nawrotom depresji w przyszłości.

Gdy masz dylemat, jak postąpić…

800 100 100 – Wsparcie dla Nauczycieli i Rodziców

Bezpłatny i anonimowy telefon dla rodziców i nauczycieli, którzy potrzebują wsparcia i informacji w zakresie pomocy dzieciom i nastolatkom przeżywającym kłopoty i trudności. Czynny od poniedziałku do piątku między 11.00 a 15.00.

800 70 22 22 – Linia Wsparcia

Bezpłatny i anonimowy telefon dla osób dorosłych, które potrzebują wsparcia i informacji. Czynny codziennie (również w dni świąteczne) przez całą dobę. W wybrane dni i godziny dyżurują dodatkowo psychiatrzy, prawnicy, pracownicy socjalni.

116 123 – Kryzysowy Telefon Zaufania

Bezpłatny telefon dla osób dorosłych, które potrzebują wsparcia i porady psychologicznej. Dysponuje bazą teleadresową miejsc świadczących profesjonalną pomoc na terenie całego kraju. Czynny codziennie (również w soboty, niedziele i święta) między 14.00 a 22.00.

Warto przeczytać:

  1. Ambroziak, K., Kołakowski, A., Siwek, K. (2018). Depresja nastolatków. Gdańsk: GWP.
  2. Johnstone, M. (2010). Mój czarny pies depresja. Warszawa: Wydawnictwo Media Rodzina.
  3. Johnstone, A., Johnstone, M. (2010). Życie pod psem, który wabi się depresja. Warszawa: Wydawnictwo Media Rodzina.
  4. Szaulińska, K., Chmielewski, D. (2015). Czarne Fale. Warszawa: Fundacja III Kliniki Psychiatrii „Syntonia”.

Strefa specjalisty: Przeczytaj również…

  1. Czym jest mentalizacja?

    Ludzie, żeby się zrozumieć i porozumieć bezustannie tworzą teorie umysłu. Oznacza to, że zastanawiają się nad tym, jak działają umysły (…)

    Strefa specjalistyCzarno-białe zdjęcie portretowe kobiety
    Iwona JóźwiakIwona Jóźwiak
  2. Emocje i stres w życiu nastolatka

    Czasami można mieć poczucie, że nastolatek potrafi sobie radzić z różnymi przeciwnościami losu niemal tak samo, jak robi to osoba dorosła. (…)

    Strefa specjalisty
    Karolina Van LaereKarolina Van Laere
  3. Emocje i zachowania ryzykowne w życiu nastolatka

    Ile w nastolatku jest jeszcze dziecka, a ile dorosłego? Kiedy w nastolatku kończy się dziecko, a zaczyna dorosły człowiek? Podobne pytania (…)

    Strefa specjalisty
    Karolina Van LaereKarolina Van Laere
  4. Konflikt i klimat emocjonalny w rodzinie a przebieg adaptacji dzieci 
w środowisku, cz. 2

    Nierozwiązywane w sposób konstruktywny sytuacje trudne i konfliktowe w rodzinie wpływają na sytuację psychologiczną i społeczną dzieci, (…)

    Strefa specjalistyChłopcy bawiący się w basenie
    Karolina Van LaereKarolina Van Laere

Newsletter

Potrzebujesz pomocy?

Niepokoisz się o swoje dziecko? Zastanawiasz się, gdzie w Twojej okolicy możesz uzyskać wsparcie? Sprawdź to w bazie placówek.

Przejdź do bazy placówek

Nasz portal korzysta z anonimowych plików Cookies w celu świadczenia lepszej jakości usług. Więcej informacji na ten temat w polityce prywatności.