Strefa specjalisty

Depresja u dzieci i nastolatków

Niebezpieczna, bo przez długi czas może być zupełnie nierozpoznana przez najbliższe otoczenie. Bagatelizowana, ponieważ, jej objawy można łatwo wytłumaczyć niewłaściwym zachowaniem, złą wolą, buntem, lenistwem. Depresja – poważna choroba, która dotyka nie tylko dorosłych, ale również dzieci i nastolatki. Jak ją rozpoznać? Jak pomagać?


Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że na depresję może cierpieć nawet 0,3% dzieci w wieku przedszkolnym, 2% dzieci w młodszych klasach szkoły podstawowej i 4–8% nastolatków. Zaburza funkcjonowanie całego organizmu – powoduje zmiany w fizjologii, sposobie myślenia i odczuwania, wpływa negatywnie na zachowanie młodego człowieka. Jej dominującymi objawami są:

  • obniżony nastrój (długotrwały smutek, przygnębienie, rozpacz, często bez konkretnego powodu),
  • obniżony napęd (nadmierne zmęczenie, brak sił do działania, spowolnienie),
  • utrata odczuwania przyjemności (apatia i zobojętnienie na różne ważne do tej pory sprawy dla młodego człowieka).

Wymienionym objawom często towarzyszy negatywny sposób myślenia (o sobie, innych ludziach, przeszłości, teraźniejszości i przyszłości), poczucie winy, beznadziejności, bezsensu, a także szereg objawów somatycznych (bóle, problemy z jedzeniem, ze snem). Taki stan utrzymuje się zazwyczaj kilka lub nawet kilkanaście miesięcy. Tym, co dodatkowo utrudnia i tak niełatwe zadanie rozpoznawania objawów depresji u dzieci i młodzieży, jest fakt, że w ich przypadku objawy mogą w znaczący sposób różnić się od tych obserwowanych u osób dorosłych. W przypadku młodszych objawem może być zmiana zachowania. Częściej niż smutek widoczna jest wówczas drażliwość, ciągłe podenerwowanie i łatwe wpadanie w złość. Do tego zaczyna narastać niechęć do nauki, spada motywacja do aktywności, chodzenia do szkoły, zwiększa się tendencja do wchodzenia w konflikty.

Sygnały, które osoba dorosła (rodzic, nauczyciel, inny specjalista) może zaobserwować w domu lub szkole:

  • długotrwała zmiana nastroju – przygnębienie, utrata spontaniczności, większa płaczliwość lub ciągłe rozdrażnienie, większa skłonność do konfliktów i wybuchów
  • pojawienie się negatywnych wypowiedzi o samym sobie, postrzeganie innych jako lepszych, obwinianie siebie za wiele rzeczy („Jestem nikim”, „Jestem leniwym debilem”, „Nie jestem tak dobry jak inni”, „Wszystko przeze mnie”, „Beze mnie będzie lepiej” itp.)
  • wycofanie z kontaktów z innymi, mniejsza chęć do rozmów, zabaw, spotkań
  • rezygnowanie z zajęć do tej pory lubianych, dających przyjemność
  • wyraźne i dość nagłe opuszczenie się w nauce, gorsze stopnie, trudności w skupieniu uwagi, zapamiętywaniu
  • nieobecności w szkole (czasami jedynie na pierwszych lekcjach)
  • uskarżanie się na różne niespecyficzne bóle
  • ciągłe zmęczenie, niechęć i unikanie wysiłku
  • brak dbałości o siebie, swój wygląd i higienę
  • problemy ze snem (z zasypianiem, wybudzaniem się w nocy) i jedzeniem (utrata apetytu, zmiany wagi)
  • niepokojące, czasami niejednoznaczne wypowiedzi lub komunikaty na portalach społecznościowych, np. o śmierci, chorobie, samobójstwie

Objawy depresji nie tylko powodują pogorszenie codziennego funkcjonowania, ale mogą stać się przyczyną dodatkowych problemów. Dzieje się tak dlatego, że młodzi ludzie – chcąc sobie pomóc – zaczynają szukać sposobów na zagłuszanie depresyjnego samopoczucia. Znajdują ulgę, zapomnienie, chwilową poprawę nastroju w alkoholu, dopalaczach, narkotykach czy innych zachowaniach ryzykownych. W podobnym celu kaleczą swoje ciało lub długimi godzinami przesiadują przed komputerem. Najpoważniejszą konsekwencją depresji mogą być jednak zachowania samobójcze – skrajny sposób „poradzenia sobie” z cierpieniem psychicznym, które wydaje się być nie do wytrzymania.

Jak pomóc?

Kiedy zauważymy u młodego człowieka zachowania, które nasuną nam podejrzenia, że mogą być objawem depresji, należy poprosić go o szczerą rozmowę. W jej przeprowadzeniu pomocne są techniki aktywnego słuchania, mówienie o uczuciach i obserwacjach, posługiwanie się komunikatem Ja. Pomagają one w budowaniu poczucia zrozumienia i akcentowaniu przez dorosłego swojej troski i otwartości na to, co przeżywa młody człowiek. Rozmowę warto rozpocząć od przedstawienia niepokojących obserwacji.

Fakt (odnoszący się do zachowania dziecka): Ostatnio kilkakrotnie w rozmowie ze mną powiedział(a)eś, że nie chce ci się żyć.
Uczucie (osoby dorosłej): Bardzo mnie to zmartwiło…
Konsekwencje (opisywanego zachowania dla dziecka): … bo myślę sobie, że za tymi słowami może stać coś bardzo poważnego, że może przeżywasz trudne chwile.
Oczekiwanie (prośba skierowana do dziecka): Proszę, porozmawiaj ze mną o tym, co się u ciebie dzieje.

Przeprowadzając pierwszą interwencję ważne jest, aby próbować spojrzeć na sytuację dziecka/nastolatka z jego perspektywy i skoncentrować się na poznaniu tego, co dla niego jest trudnością, co je/jego martwi, męczy, przytłacza. W tej sytuacji szybkie rady, pomysły na rozwiązanie problemów nie są tak ważne, jak okazanie autentycznego zainteresowania, intencji pomocy, chęci wysłuchania i zrozumienia. Co więcej, mogą one wywołać w młodej osobie poczucie, że dorosły nie jest prawdziwie zaangażowany i zainteresowany nią, a jedynie szuka sposobu na załatwienie sprawy.

Kiedy rozmawiasz z dzieckiem z objawami depresji…

Powiedz:

  • Wierzę ci
  • Nie jesteś winien temu, co się dzieje
  • Dziękuję, że mi o tym mówisz
  • Bardzo dobrze, że o tym opowiadasz
  • Czasami tak się zdarza, że pojawiają się takie problemy
  • Jestem przy tobie
  • Chcę ci pomóc

Unikaj:

  • Wszystko będzie dobrze
  • Uśmiechnij się i rozchmurz
  • Ogarnij się! Jak się nie weźmiesz za siebie, to…
  • No nie przesadzaj! Inni mają gorzej
  • Jaka znowu depresja? Już ja ci pokażę!
  • Weź się w garść! Zrób coś ze sobą!

Interwencja a własne postawy wobec depresji

Skuteczne i mądre wspieranie dziecka z objawami depresji opiera się na świadomości, że mamy do czynienia z poważną chorobą, a nie przejawami wyłącznie złego zachowania. Warto wziąć pod uwagę, że na sposób przeprowadzania interwencji mogą wpływać nasze własne przekonania i postawy wobec depresji. Czasami, jak w przypadku nadopiekuńczości, zaprzeczaniu czy ambiwalencji, przeszkadzają one w empatycznym i uważnym towarzyszeniu dziecku/nastolakowi w trudnościach.

Współpraca ze specjalistami

Identyfikując objawy depresji u dziecka czy nastolatka, należy pamiętać, że aby możliwy był powrót do zdrowia, potrzebny będzie czas i pomoc współpracujących ze sobą specjalistów – psychiatry oraz psychologa lub psychoterapeuty. Lekarz odpowiada za postawienie diagnozy, decyduje o potrzebie zastosowania leków, a w przypadku silnych objawów lub zagrożenia samobójczego – również o hospitalizacji. Sama farmakoterapia nie jest jednak wystarczająca. Dopiero praca psychoterapeutyczna może pomóc młodej osobie rozwinąć umiejętności radzenia sobie z pesymistycznym myśleniem, uporać się ze zbyt wysokimi wymaganiami wobec siebie, niską samooceną, a nierzadko i z konkretnymi nierozwiązanymi problemami, które przyczyniają się do pojawienia się i/lub utrzymania, nasilania objawów depresji. Obie formy pomocy uzupełniają się i mają zapobiegać nawrotom depresji w przyszłości.

Gdy masz dylemat, jak postąpić…

800 100 100 – Wsparcie dla Nauczycieli i Rodziców

Bezpłatny i anonimowy telefon dla rodziców i nauczycieli, którzy potrzebują wsparcia i informacji w zakresie pomocy dzieciom i nastolatkom przeżywającym kłopoty i trudności. Czynny od poniedziałku do piątku między 11.00 a 15.00.

800 70 22 22 – Linia Wsparcia

Bezpłatny i anonimowy telefon dla osób dorosłych, które potrzebują wsparcia i informacji. Czynny codziennie (również w dni świąteczne) przez całą dobę. W wybrane dni i godziny dyżurują dodatkowo psychiatrzy, prawnicy, pracownicy socjalni.

116 123 – Kryzysowy Telefon Zaufania

Bezpłatny telefon dla osób dorosłych, które potrzebują wsparcia i porady psychologicznej. Dysponuje bazą teleadresową miejsc świadczących profesjonalną pomoc na terenie całego kraju. Czynny codziennie (również w soboty, niedziele i święta) między 14.00 a 22.00.

Warto przeczytać:

  1. Ambroziak, K., Kołakowski, A., Siwek, K. (2018). Depresja nastolatków. Gdańsk: GWP.
  2. Johnstone, M. (2010). Mój czarny pies depresja. Warszawa: Wydawnictwo Media Rodzina.
  3. Johnstone, A., Johnstone, M. (2010). Życie pod psem, który wabi się depresja. Warszawa: Wydawnictwo Media Rodzina.
  4. Szaulińska, K., Chmielewski, D. (2015). Czarne Fale. Warszawa: Fundacja III Kliniki Psychiatrii „Syntonia”.

Strefa specjalisty: Przeczytaj również…

  1. Pozytywne oczekiwania wobec alkoholu i marihuany oraz ich dostępność wśród nastolatków – nowe wyniki badań

    Młodzi ludzie zdecydowanie częściej po użyciu substancji psychoaktywnych spodziewają pozytywnych niż negatywnych efektów. Po alkoholu (…)

    Strefa specjalisty
    Karolina Van LaereKarolina Van Laere
  2. Picie alkoholu przez kobietę w ciąży – skutki dla dziecka

    Wiadomość o ciąży zazwyczaj powoduje, że kobiety zaczynają poświęcać więcej uwagi swojemu stylowi życia – stosują zdrową dietę, (…)

    Strefa specjalisty
    Aneta ZdunekAneta Zdunek
  3. Potrzebuję przyjaciół – o znaczeniu rówieśniczego wsparcia dla nastolatków

    Obok wsparcia ze strony rodziców w okresie adolescencji istotne stają się także wspierające relacje z rówieśnikami. Już od przedszkola (…)

    Strefa specjalisty
    Aneta ZdunekAneta Zdunek
  4. Wpływ pandemii na zdrowie psychiczne

    Przebieg pandemii koronowirusa w Polsce jest, póki co, znacznie łagodniejszy niż we Włoszech, Hiszpanii czy Stanach Zjednoczonych. Wydaje (…)

    Strefa specjalisty
    Sylwia PawłowskaSylwia Pawłowska

Newsletter

Potrzebujesz pomocy?

Niepokoisz się o swoje dziecko? Zastanawiasz się, gdzie w Twojej okolicy możesz uzyskać wsparcie? Sprawdź to w bazie placówek.

Przejdź do bazy placówek

Nasz portal korzysta z anonimowych plików Cookies w celu świadczenia lepszej jakości usług. Więcej informacji na ten temat w polityce prywatności.