Stres w życiu nastolatków i sposoby radzenia sobie z nim

Badania międzynarodowe HBSC cyklicznie dostarczają danych o kondycji psychofizycznej nastolatków w wieku 11–15 lat, m.in. na temat doświadczanego przez nich stresu. Według raportu z 2020 roku co czwarty nastolatek w 45 krajach Europy i Ameryki Północnej zgłasza uczucie zdenerwowania, rozdrażnienia lub trudności w zasypianiu co najmniej raz w tygodniu [1]. Czytaj dalej

Artykuły

Dane zebrane w Polsce są niepokojące. Przykładowo, w przeżywaniu zdenerwowania częściej niż raz w tygodniu polscy chłopcy w wieku 15 lat zajmują drugie miejsce w rankingu w kolejności od najwyższego do najniższego wskaźnika, trzynastolatkowie obu płci – czwarte [2].

Porównanie wyników badań HBSC [3] z lat 2014–2018 prowadzi do wniosku, że coraz więcej polskiej młodzieży doświadcza dużego stresu szkolnego [4]. W 2018 roku prawie 40% młodzieży w wieku 11–15 lat potwierdziło, że odczuwa dość dużo lub bardzo dużo takiego stresu [5]. Wraz z wiekiem maleje jednocześnie poziom postrzeganego wsparcia społecznego. Dotyczy to wsparcia ze strony rodziców, nauczycieli i rówieśników [6]. Wziąwszy pod uwagę kondycję polskiej młodzieży sprzed kilku lat, można przypuszczać, że dla części z nich stres związany z ciągnącą się od paru lat pandemią, a od niedawna wojną w Ukrainie, może przekraczać ich możliwości radzenia sobie ze stresem. Dość dodać, że długotrwały stres może prowadzić do pojawienia się stanów lękowych, nerwic, depresji, zachowań agresywnych oraz wielu niekorzystnych objawów fizjologicznych [7], jak problemy ze snem, z pamięcią i koncentracją uwagi, obniżenie odporności, problemy somatyczne. Niekonstruktywne strategie radzenia sobie ze stresem, jak unikanie, może z kolei przyczyniać się do podejmowania zachowań ryzykownych przyjmujących postać nadmiernego angażowania się w aktywność w sieci, w granie w gry komputerowe czy używanie substancji psychoaktywnych [8].

Biorąc pod uwagę skutki długotrwałego stresu nie sposób zatem tych wyników badań zignorować. W okresie dorastania młodzi ludzie nabywają coraz większej niezależności, jednak cały czas potrzebują wsparcia dorosłych (rodziców i nauczycieli), chociażby w rozwijaniu umiejętności radzenia sobie z trudnymi emocjami czy właśnie stresem. Poza aktywnym słuchaniem, rozmawianiem o emocjach, pomocne mogą być również proste techniki pracy z ciałem i oddechem, które nie tylko pomagają w regulowaniu napięcia, ale uczą również większej uważności na siebie i samoświadomości. Trzeba pamiętać, że wymagają czasu i regularnych treningów. Pierwsze pozytywne efekty, np. treningu relaksacji Jacobsona, pojawiają się zwykle dopiero po około 2 tygodniach codziennej praktyki, np. po kilka lub kilkanaście minut dziennie.

Przykładowe techniki radzenia sobie ze stresem do wykorzystania w szkole i w domu

Trening Jacobsona

Trening Jacobsona, tj. progresywna relaksacja mięśni (PMR) polega na naprzemiennym napinaniu i rozluźnianiu głównych partii mięśni. Stosowany regularnie pozwala na redukowanie stresu w ciele i rozwijanie świadomości własnego ciała.

Uproszczony trening Jacobsona – instrukcja

Usiądź wygodnie lub połóż się. Poluzuj ciasne ubranie, zdejmij okulary i weź kilka głębokich oddechów. Podczas całego treningu pamiętaj o oddychaniu.

  • Unieś wysoko brwi, poczuj, jak marszczy się czoło i przytrzymaj 5 sekund. Opuść brwi. Odczekaj kilka sekund.
  • Napnij mięśnie szczęki, zaciśnij zęby, utrzymaj napięcie przez 5 sekund i rozluźnij szczękę. Odczekaj kilka sekund.
  • Przejdź do szyi i ramion. Napnij ramiona, podnosząc je do uszu i przytrzymując przez 5 sekund. Zwróć uwagę na odczucie ciepła i rozluźnienia. Odczekaj kilka sekund.
  • Zaciśnij obie ręce w pięści. Przyciągnij je do klatki piersiowej i przytrzymaj przez 5 sekund, ściskając tak mocno, jak to możliwe. Następnie uwolnij napięcie. Odczekaj kilka sekund.
  • Napnij pośladki przez 5 sekund, następnie rozluźnij je. Oddychaj powoli i równomiernie. Odczekaj kilka sekund.
  • Przez 5 sekund napinaj uda i łydki. Napnij mięśnie tak mocno, jak to możliwe. Następnie zwolnij napięcie. Odczekaj kilka sekund.
  • Podciągnij palce stóp do góry. Utrzymaj napięcie mięśni przez 5 sekund i rozluźnij je. Zauważ, że całe napięcie Cię opuszcza. Oddychaj powoli i równomiernie

Proste ćwiczenia oddechowe:

Płytki oddech aktywuje układ współczulny, czyli część autonomicznego układu nerwowego, odpowiedzialną za pobudzenie i mobilizację organizmu, której nie kontrolujemy w sposób świadomy. Uspokajając oddech (przez wydłużanie fazy wdechu i wydechu) aktywujemy układ przywspółczulny, który hamuje pobudzenie. Rozluźnieni możemy bardziej efektywnie wykorzystać czas na zastanowienie się i poszukanie rozwiązania dla stresującej sytuacji. Podczas ćwiczeń oddechowych ważny szczególnie jest etap wydechu.

Ćwiczenie oddechu „na planie kwadratu”

  • wdech nosem, w myślach liczymy do czterech,
  • przytrzymanie oddechu, w myślach liczymy do czterech,
  • wydech ustami, w myślach liczymy do pięciu.

Maksymalna liczba oddechów to dziesięć.

Wydech z użyciem słomki

Wdychamy powietrze nosem, następnie wydychamy przez słomkę. Jej użycie wydłuża fazę wydechu. Ćwiczenie należy powtórzyć dwa–trzy razy w ciągu około trzech minut.

Oddychanie z liczeniem

Wykonujemy wdechy i wydechy, tak aby wydech był dwa razy dłuższy niż wdech. Czas ich trwania odmierzamy licząc w myślach: wdech do trzech, wydech do sześciu, wdech do czterech i wydech do ośmiu, wdech do pięciu i wydech do dziesięciu.

Istnieje wiele prostych technik relaksacyjnych, które mogą być z powodzeniem stosowane w redukcji napięcia czy stresu. Zaletą ćwiczeń oddechowych jest to, że są proste, szybko można zauważyć ich efekt, ich wykonywanie nie zabiera zbyt wiele czasu, a nastolatkowie mogą używać ich do samodzielnego i świadomego regulowania napięcia. W połączeniu z rozmową z kimś zaufanym, aktywnością ruchową czy innymi konstruktywnymi strategiami pomogą budować odporność młodego człowieka na stres i napięcie.

Strefa specjalisty: Przeczytaj również…

  1. Jak skutecznie wspierać ucznia z ADHD? Wskazówki dla nauczycieli

    Wspieranie osób nieneurotypowych jest jednym z najtrudniejszych zadań dla pedagogów i psychologów. ADHD obejmuje całe spektrum rozmaitych (…)

    Strefa specjalisty
    Paulina Pietrzak
  2. Jak rozmawiać z dziećmi i nastolatkami o wojnie w Ukrainie? Wskazówki dla nauczycieli i specjalistów

    Doświadczenia graniczne, jakimi są śmierć czy zagrożenie życia, a teraz wojna w Ukrainie, wywołuje w nas lawinę silnych emocji, w tym (…)

    Strefa specjalisty
  3. Zachowania ryzykowne młodzieży w spektrum autyzmu

    Według dostępnych badań szacuje się, że osoby ze spektrum autyzmu stanowią około 1–2% populacji. Nadal brakuje badań, które mogłyby (…)

    Strefa specjalisty
    dr Michał T. Handzel
  4. Wsparcie dziecka w spektrum autyzmu na etapie edukacji przedszkolnej: wybrane aspekty pracy

    Jedną z podstawowych umiejętności, wymagających wsparcia w tym okresie, jest akceptowalne wyrażanie emocji. Dla wielu przedszkolaków ze (…)

    Strefa specjalisty
    Alicja Bogaczyk

Newsletter

Potrzebujesz pomocy?

Niepokoisz się o swoje dziecko? Zastanawiasz się, gdzie w Twojej okolicy możesz uzyskać wsparcie? Sprawdź to w bazie placówek.

Przejdź do bazy placówek

Nasz portal korzysta z anonimowych plików Cookies w celu świadczenia lepszej jakości usług. Więcej informacji na ten temat w polityce prywatności.