Strefa specjalisty

System profilaktyki w Polsce

Polski system oddziaływań profilaktycznych

Państwo polskie realizuje swoją politykę społeczną poprzez krajowe i narodowe programy, których założenia wynikają najczęściej z parafowanych przez Polskę deklaracji i innych dokumentów Organizacji Narodów Zjednoczonych. Wynikają także z dokumentów i strategii Unii Europejskiej, które, jako kraj członkowski, jesteśmy zobowiązani realizować. Programy te uwzględniają zarówno założenia i priorytety instytucji międzynarodowych, jak i zdiagnozowane problemy i potrzeby kraju.

Zakres zadań z obszaru profilaktyki i promocji zdrowia, realizatorzy oraz źródła finansowania wskazane są w kilku ustawach, m.in. w ustawie o zdrowiu publicznym, ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii oraz w ustawie o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych. Wyznaczają one politykę wobec poszczególnych substancji psychoaktywnych na szczeblu krajowym, regionalnym oraz lokalnym, a zadania w nich wskazane uwzględniane są w narodowych i krajowych programach profilaktyki, z których najszerszym jest Narodowy Program Zdrowia.

Zasady funkcjonowania systemu oddziaływań profilaktycznych

Poziom centralny

Realizacja krajowych i narodowych programów profilaktyki na szczeblu centralnym jest zadaniem administracji rządowej oraz instytucji o zasięgu ogólnokrajowym przez nią nadzorowanych, takich jak: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA), Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii (KBPN), Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE), Krajowe Centrum ds. AIDS, Instytut Psychiatrii i Neurologii (IPIN), Główny Inspektorat Sanitarny (GIS) i in. Środki finansowe na realizację zadań zapisanych w narodowych i krajowych programach profilaktyki znajdują się w strukturach budżetów ministerstw wskazanych w poszczególnych ustawach jako podmioty odpowiedzialne za realizację polityki społecznej państwa.

Poziom regionalny

Priorytety i działania zawarte w programach krajowych są uwzględniane w programach wojewódzkich stosownie do zadań przypisanych administracji samorządowej poszczególnych szczebli. Rodzaje działań profilaktycznych realizowanych na terenie województwa określane są w wojewódzkich programach: przeciwdziałania narkomanii oraz profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. Za realizację działań na tym szczeblu odpowiadają samorządy województw. Do realizacji programów wojewódzkich, np. programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, może zostać powołany pełnomocnik, regionalny ośrodek polityki społecznej lub inna jednostka wskazana w programie. Z kolei koordynacją programu przeciwdziałania skutkom palenia wyrobów tytoniowych w województwach i powiatach, od roku 2007 zajmują się Państwowi Wojewódzcy Inspektorzy Sanitarni i Państwowi Powiatowi Inspektorzy Sanitarni. Źródłem finansowania działań są środki własne samorządu województwa oraz środki dodatkowe uzyskane z opłat za wydawanie zezwoleń na sprzedaż hurtową napojów alkoholowych. Ponadto samorządy województw mogą ubiegać się o środki z innych źródeł – budżetu państwa, urzędów wojewódzkich czy też ze środków unijnych.

Poziom lokalny

Działania z zakresu profilaktyki na szczeblu lokalnym realizowane są poprzez gminne programy profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz programy przeciwdziałania narkomanii. Źródłem finansowania działań jest budżet własny gminy oraz środki dodatkowe uzyskanie z opłat za korzystanie z zezwoleń na sprzedaż detaliczną alkoholu (zgodnie z Ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii z 2005 r. środki z zezwoleń mogą być wykorzystywane także na profilaktykę narkomanii). Dodatkowo gminy mogą ubiegać się o środki z innych źródeł: z urzędów centralnych, urzędów marszałkowskich, urzędów wojewódzkich, starostw powiatowych, środki z projektów unijnych czy też w formie darowizn od prywatnych osób czy przedsiębiorców.

Na poziomie lokalnym do realizacji zadań z zakresu profilaktyki uzależnień w Polsce uprawnione są organizacje pozarządowe (fundacje, stowarzyszenia), specjalistyczne placówki opiekuńczo-wychowawcze (świetlice socjoterapeutyczne), poradnie profilaktyki i terapii uzależnień, organizacje kościelne, grupy samopomocy, rodziny osób uzależnionych.

Profilaktyka zachowań ryzykownych oraz udzielanie pomocy uczniom zagrożonym uzależnieniem wpisane są także w zadania placówek systemu oświaty, w tym w szczególności w zadania szkół i poradni psychologiczno-pedagogicznych. Od 2002 roku na szkoły nałożono ustawowy obowiązek realizacji szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży, który w roku 2017 połączono z programem wychowawczym szkoły w jeden dokument: program wychowawczo-profilaktyczny.

Zasady działania kluczowych instytucji szczebla centralnego

Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych agenda rządowa podległa Ministerstwu Zdrowia. Głównym celem jej działania jest realizacja działań związanych z profilaktyką i rozwiązywaniem problemów alkoholowych w Polsce oraz współdziałanie z organizacjami pozarządowymi i administracją samorządową, ustawowo zobowiązaną do realizowania programów profilaktycznych i naprawczych w społecznościach lokalnych. Zakres działań PARPA obejmuje szkolenia, ekspertyzy, konsultacje, opracowywanie nowych technologii oddziaływań, publikacje, a także zadania administracyjno-koordynacyjne, w tym prace legislacyjne, nadzór nad lecznictwem odwykowym, interwencje, opracowywanie standardów usług, zlecanie i finansowanie zadań, prowadzenie baz danych. Większość działań prowadzonych lub koordynowanych przez Agencję finansowana jest w formie dotacji dla organizacji pozarządowych lub zakupu usług specjalistycznych.

Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii (KBPN)
Jest to organ Ministerstwa Zdrowia odpowiedzialny za wdrażanie i koordynowanie krajowej polityki przeciwdziałania narkomanii, ukierunkowanej na ograniczanie używania środków odurzających i substancji psychotropowych. Do zadań Biura należy m.in.: udzielanie dotacji na finansowanie profilaktyki narkomanii, inicjowanie prac nad nowymi rozwiązaniami legislacyjnymi służącymi przeciwdziałaniu narkomanii, udzielanie wsparcia podmiotom realizującym zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii, w tym jednostkom samorządu terytorialnego oraz podmiotom prowadzącym działalność oświatowo-informacyjną, badawczą, profilaktyczną, leczniczą, rehabilitacyjną i reintegracyjną. Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii zarządza także Funduszem Hazardowym w imieniu Ministra Zdrowia.

Instytut Psychiatrii i Neurologii
Ośrodek naukowy i kliniczny specjalizujący się w rozwijaniu nowych metod leczenia i rehabilitacji zaburzeń psychicznych i neurologicznych, a także leczeniu uzależnień. Prowadzi też działalność wydawniczą i szkoleniową. W strukturze IPIiN funkcjonują m.in.: Zespół Profilaktyki i Leczenia Uzależnień, Zakład Badań nad Alkoholizmem i Toksykomaniami, Zakład Zdrowia Publicznego, Pracownia Profilaktyki Młodzieżowej „Pro-M”. Jako instytucja szczebla centralnego IPiN jest realizatorem zadań z zakresu profilaktyki wskazanych w krajowych i narodowych programach profilaktyki.

Ośrodek Rozwoju Edukacji
Ośrodek Rozwoju Edukacji jest publiczną placówką doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym prowadzoną przez Ministra Edukacji Narodowej. Celem Ośrodka jest podejmowanie i realizacja działań na rzecz doskonalenia systemu oświaty i podnoszenia jakości edukacji zgodnie z polityką oświatową państwa w obszarze kształcenia ogólnego i wychowania. Za realizację zadań z obszaru profilaktyki uzależnień odpowiada Wydział Wychowania i Profilaktyki funkcjonujący w strukturze ORE, do zadań którego należy: wspieranie szkół i placówek w zakresie realizacji ich zadań w obszarze promocji zdrowia, wychowania i profilaktyki, opracowywanie materiałów informacyjnych i metodycznych, przygotowywanie ogólnokrajowych programów wspierających szkoły i placówki, realizacja zadań z programów rządowych w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki, upowszechnianie standardów jakości działań profilaktycznych i wychowawczych adresowanych do dzieci i młodzieży szkolnej.

Krajowe Centrum ds. Aids jest agendą działającą w imieniu Ministra Zdrowia. Koordynuje zadania mające na celu zapobieganie HIV i zwalczanie AIDS w tym m.in.: realizację zadań z zakresu zapobiegania i zwalczania HIV/AIDS wskazanych w Krajowym Programie Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS, prowadzenie działań z zakresu profilaktyki zakażeń HIV, zapewnianie dostępu do informacji, edukacji i usług w zakresie profilaktyki HIV/AIDS oraz zapewnianie szerokiego dostępu do diagnostyki oraz leczenia ARV.

Główny Inspektor Sanitarny to centralny urząd administracji rządowej, podległy ministrowi właściwemu do spraw zdrowia. Realizuje zadania z zakresu zdrowia publicznego poprzez zarządzanie Państwową Inspekcją Sanitarną.

Ustawy i rozporządzenia

Ustawy:

Ustawa o zdrowiu publicznym z dnia 11 września 2015 r. (Dz. u. z 2015 r. poz. 1916)

Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi – tekst jednolity (Dz.U. 2016 poz. 487)

Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii – tekst jednolity (Dz. U. z 2016 r. poz. 224)

Ustawa z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (Dz.U. 1996 nr 10 poz. 55)

Ustawa o grach hazardowych – tekst jednolity (Dz.U. 2018 poz. 165)

Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie – tekst jednolity (Dz. U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873 z późn. zm.)

Wykaz aktualnie obowiązujących krajowych i narodowych programów profilaktyki:

Narodowy Program Zdrowia na lata 2016-2020

Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017-2020

Narodowy Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na lata 2011-2015

Krajowy Program Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2011-2016

Krajowy Program Zwalczania AIDS i Zapobiegania Zakażeniom HIV (2017-2021)

Rządowy Program „Bezpieczna+” na lata 2015-2018

Rozporządzenia dotyczące profilaktyki uzależnień:

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 sierpnia 2015 r. w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej, edukacyjnej, informacyjnej i profilaktycznej w celu przeciwdziałania narkomanii z późn. zm. (Dz. U. z 2015 r. poz. 1249)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 stycznia 2018 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej, edukacyjnej, informacyjnej i profilaktycznej w celu przeciwdziałania narkomanii (Dz.U. z 2018 r., poz.214)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 lutego 2013 r. w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych (Dz.U. 2013 poz. 199)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 lipca 2006 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie uzależnień (Dz. U. z 2006 r. Nr 132, poz. 931)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 31 października 2017 r. w sprawie uzyskiwania dofinansowania realizacji zadań ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2029)

Strefa specjalisty: Przeczytaj również…

  1. Scenariusz zajęć promujących aplikację: Znajdziesz mnie? Aplikacja edukacyjna dla młodzieży

    Scenariusz zajęć jest propozycją dla nauczycieli i innych specjalistów pracujących z młodzieżą. Jego celem jest przeciwdziałanie używaniu (…)

    Strefa specjalisty
    Kinga SochockaKinga Sochocka
  2. Czym jest mentalizacja?

    Ludzie, żeby się zrozumieć i porozumieć bezustannie tworzą teorie umysłu. Oznacza to, że zastanawiają się nad tym, jak działają umysły (…)

    Strefa specjalistyCzarno-białe zdjęcie portretowe kobiety
    Iwona JóźwiakIwona Jóźwiak
  3. Emocje i stres w życiu nastolatka

    Czasami można mieć poczucie, że nastolatek potrafi sobie radzić z różnymi przeciwnościami losu niemal tak samo, jak robi to osoba dorosła. (…)

    Strefa specjalisty
    Karolina Van LaereKarolina Van Laere
  4. Emocje i zachowania ryzykowne w życiu nastolatka

    Ile w nastolatku jest jeszcze dziecka, a ile dorosłego? Kiedy w nastolatku kończy się dziecko, a zaczyna dorosły człowiek? Podobne pytania (…)

    Strefa specjalisty
    Karolina Van LaereKarolina Van Laere

Newsletter

Potrzebujesz pomocy?

Niepokoisz się o swoje dziecko? Zastanawiasz się, gdzie w Twojej okolicy możesz uzyskać wsparcie? Sprawdź to w bazie placówek.

Przejdź do bazy placówek

Nasz portal korzysta z anonimowych plików Cookies w celu świadczenia lepszej jakości usług. Więcej informacji na ten temat w polityce prywatności.