Strefa specjalisty

System profilaktyki w Polsce

Polski system oddziaływań profilaktycznych

Państwo polskie realizuje swoją politykę społeczną poprzez krajowe i narodowe programy, których założenia wynikają najczęściej z parafowanych przez Polskę deklaracji i innych dokumentów Organizacji Narodów Zjednoczonych. Wynikają także z dokumentów i strategii Unii Europejskiej, które, jako kraj członkowski, jesteśmy zobowiązani realizować. Programy te uwzględniają zarówno założenia i priorytety instytucji międzynarodowych, jak i zdiagnozowane problemy i potrzeby kraju.

Zakres zadań z obszaru profilaktyki i promocji zdrowia, realizatorzy oraz źródła finansowania wskazane są w kilku ustawach, m.in. w ustawie o zdrowiu publicznym, ustawie o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, ustawie o przeciwdziałaniu narkomanii oraz w ustawie o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych. Wyznaczają one politykę wobec poszczególnych substancji psychoaktywnych na szczeblu krajowym, regionalnym oraz lokalnym, a zadania w nich wskazane uwzględniane są w narodowych i krajowych programach profilaktyki, z których najszerszym jest Narodowy Program Zdrowia.

Zasady funkcjonowania systemu oddziaływań profilaktycznych

Poziom centralny

Realizacja krajowych i narodowych programów profilaktyki na szczeblu centralnym jest zadaniem administracji rządowej oraz instytucji o zasięgu ogólnokrajowym przez nią nadzorowanych, takich jak: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA), Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii (KBPN), Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE), Krajowe Centrum ds. AIDS, Instytut Psychiatrii i Neurologii (IPIN), Główny Inspektorat Sanitarny (GIS) i in. Środki finansowe na realizację zadań zapisanych w narodowych i krajowych programach profilaktyki znajdują się w strukturach budżetów ministerstw wskazanych w poszczególnych ustawach jako podmioty odpowiedzialne za realizację polityki społecznej państwa.

Poziom regionalny

Priorytety i działania zawarte w programach krajowych są uwzględniane w programach wojewódzkich stosownie do zadań przypisanych administracji samorządowej poszczególnych szczebli. Rodzaje działań profilaktycznych realizowanych na terenie województwa określane są w wojewódzkich programach: przeciwdziałania narkomanii oraz profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. Za realizację działań na tym szczeblu odpowiadają samorządy województw. Do realizacji programów wojewódzkich, np. programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, może zostać powołany pełnomocnik, regionalny ośrodek polityki społecznej lub inna jednostka wskazana w programie. Z kolei koordynacją programu przeciwdziałania skutkom palenia wyrobów tytoniowych w województwach i powiatach, od roku 2007 zajmują się Państwowi Wojewódzcy Inspektorzy Sanitarni i Państwowi Powiatowi Inspektorzy Sanitarni. Źródłem finansowania działań są środki własne samorządu województwa oraz środki dodatkowe uzyskane z opłat za wydawanie zezwoleń na sprzedaż hurtową napojów alkoholowych. Ponadto samorządy województw mogą ubiegać się o środki z innych źródeł – budżetu państwa, urzędów wojewódzkich czy też ze środków unijnych.

Poziom lokalny

Działania z zakresu profilaktyki na szczeblu lokalnym realizowane są poprzez gminne programy profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych oraz programy przeciwdziałania narkomanii. Źródłem finansowania działań jest budżet własny gminy oraz środki dodatkowe uzyskanie z opłat za korzystanie z zezwoleń na sprzedaż detaliczną alkoholu (zgodnie z Ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii z 2005 r. środki z zezwoleń mogą być wykorzystywane także na profilaktykę narkomanii). Dodatkowo gminy mogą ubiegać się o środki z innych źródeł: z urzędów centralnych, urzędów marszałkowskich, urzędów wojewódzkich, starostw powiatowych, środki z projektów unijnych czy też w formie darowizn od prywatnych osób czy przedsiębiorców.

Na poziomie lokalnym do realizacji zadań z zakresu profilaktyki uzależnień w Polsce uprawnione są organizacje pozarządowe (fundacje, stowarzyszenia), specjalistyczne placówki opiekuńczo-wychowawcze (świetlice socjoterapeutyczne), poradnie profilaktyki i terapii uzależnień, organizacje kościelne, grupy samopomocy, rodziny osób uzależnionych.

Profilaktyka zachowań ryzykownych oraz udzielanie pomocy uczniom zagrożonym uzależnieniem wpisane są także w zadania placówek systemu oświaty, w tym w szczególności w zadania szkół i poradni psychologiczno-pedagogicznych. Od 2002 roku na szkoły nałożono ustawowy obowiązek realizacji szkolnego programu profilaktyki problemów dzieci i młodzieży, który w roku 2017 połączono z programem wychowawczym szkoły w jeden dokument: program wychowawczo-profilaktyczny.

Zasady działania kluczowych instytucji szczebla centralnego

Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych agenda rządowa podległa Ministerstwu Zdrowia. Głównym celem jej działania jest realizacja działań związanych z profilaktyką i rozwiązywaniem problemów alkoholowych w Polsce oraz współdziałanie z organizacjami pozarządowymi i administracją samorządową, ustawowo zobowiązaną do realizowania programów profilaktycznych i naprawczych w społecznościach lokalnych. Zakres działań PARPA obejmuje szkolenia, ekspertyzy, konsultacje, opracowywanie nowych technologii oddziaływań, publikacje, a także zadania administracyjno-koordynacyjne, w tym prace legislacyjne, nadzór nad lecznictwem odwykowym, interwencje, opracowywanie standardów usług, zlecanie i finansowanie zadań, prowadzenie baz danych. Większość działań prowadzonych lub koordynowanych przez Agencję finansowana jest w formie dotacji dla organizacji pozarządowych lub zakupu usług specjalistycznych.

Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii (KBPN)
Jest to organ Ministerstwa Zdrowia odpowiedzialny za wdrażanie i koordynowanie krajowej polityki przeciwdziałania narkomanii, ukierunkowanej na ograniczanie używania środków odurzających i substancji psychotropowych. Do zadań Biura należy m.in.: udzielanie dotacji na finansowanie profilaktyki narkomanii, inicjowanie prac nad nowymi rozwiązaniami legislacyjnymi służącymi przeciwdziałaniu narkomanii, udzielanie wsparcia podmiotom realizującym zadania w zakresie przeciwdziałania narkomanii, w tym jednostkom samorządu terytorialnego oraz podmiotom prowadzącym działalność oświatowo-informacyjną, badawczą, profilaktyczną, leczniczą, rehabilitacyjną i reintegracyjną. Krajowe Biuro ds. Przeciwdziałania Narkomanii zarządza także Funduszem Hazardowym w imieniu Ministra Zdrowia.

Instytut Psychiatrii i Neurologii
Ośrodek naukowy i kliniczny specjalizujący się w rozwijaniu nowych metod leczenia i rehabilitacji zaburzeń psychicznych i neurologicznych, a także leczeniu uzależnień. Prowadzi też działalność wydawniczą i szkoleniową. W strukturze IPIiN funkcjonują m.in.: Zespół Profilaktyki i Leczenia Uzależnień, Zakład Badań nad Alkoholizmem i Toksykomaniami, Zakład Zdrowia Publicznego, Pracownia Profilaktyki Młodzieżowej „Pro-M”. Jako instytucja szczebla centralnego IPiN jest realizatorem zadań z zakresu profilaktyki wskazanych w krajowych i narodowych programach profilaktyki.

Ośrodek Rozwoju Edukacji
Ośrodek Rozwoju Edukacji jest publiczną placówką doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym prowadzoną przez Ministra Edukacji Narodowej. Celem Ośrodka jest podejmowanie i realizacja działań na rzecz doskonalenia systemu oświaty i podnoszenia jakości edukacji zgodnie z polityką oświatową państwa w obszarze kształcenia ogólnego i wychowania. Za realizację zadań z obszaru profilaktyki uzależnień odpowiada Wydział Wychowania i Profilaktyki funkcjonujący w strukturze ORE, do zadań którego należy: wspieranie szkół i placówek w zakresie realizacji ich zadań w obszarze promocji zdrowia, wychowania i profilaktyki, opracowywanie materiałów informacyjnych i metodycznych, przygotowywanie ogólnokrajowych programów wspierających szkoły i placówki, realizacja zadań z programów rządowych w zakresie promocji zdrowia i profilaktyki, upowszechnianie standardów jakości działań profilaktycznych i wychowawczych adresowanych do dzieci i młodzieży szkolnej.

Krajowe Centrum ds. Aids jest agendą działającą w imieniu Ministra Zdrowia. Koordynuje zadania mające na celu zapobieganie HIV i zwalczanie AIDS w tym m.in.: realizację zadań z zakresu zapobiegania i zwalczania HIV/AIDS wskazanych w Krajowym Programie Zapobiegania Zakażeniom HIV i Zwalczania AIDS, prowadzenie działań z zakresu profilaktyki zakażeń HIV, zapewnianie dostępu do informacji, edukacji i usług w zakresie profilaktyki HIV/AIDS oraz zapewnianie szerokiego dostępu do diagnostyki oraz leczenia ARV.

Główny Inspektor Sanitarny to centralny urząd administracji rządowej, podległy ministrowi właściwemu do spraw zdrowia. Realizuje zadania z zakresu zdrowia publicznego poprzez zarządzanie Państwową Inspekcją Sanitarną.

Ustawy i rozporządzenia

Ustawy:

Ustawa o zdrowiu publicznym z dnia 11 września 2015 r. (Dz. u. z 2015 r. poz. 1916)

Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi – tekst jednolity (Dz.U. 2016 poz. 487)

Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii – tekst jednolity (Dz. U. z 2016 r. poz. 224)

Ustawa z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych (Dz.U. 1996 nr 10 poz. 55)

Ustawa o grach hazardowych – tekst jednolity (Dz.U. 2018 poz. 165)

Ustawa o działalności pożytku publicznego i wolontariacie – tekst jednolity (Dz. U. z 2003 r. Nr 96, poz. 873 z późn. zm.)

Wykaz aktualnie obowiązujących krajowych i narodowych programów profilaktyki:

Narodowy Program Zdrowia na lata 2016-2020

Narodowy Program Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017-2020

Narodowy Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych na lata 2011-2015

Krajowy Program Przeciwdziałania Narkomanii na lata 2011-2016

Krajowy Program Zwalczania AIDS i Zapobiegania Zakażeniom HIV (2017-2021)

Rządowy Program „Bezpieczna+” na lata 2015-2018

Rozporządzenia dotyczące profilaktyki uzależnień:

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 18 sierpnia 2015 r. w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej, edukacyjnej, informacyjnej i profilaktycznej w celu przeciwdziałania narkomanii z późn. zm. (Dz. U. z 2015 r. poz. 1249)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 22 stycznia 2018 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie zakresu i form prowadzenia w szkołach i placówkach systemu oświaty działalności wychowawczej, edukacyjnej, informacyjnej i profilaktycznej w celu przeciwdziałania narkomanii (Dz.U. z 2018 r., poz.214)

Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 lutego 2013 r. w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych (Dz.U. 2013 poz. 199)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 13 lipca 2006 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie uzależnień (Dz. U. z 2006 r. Nr 132, poz. 931)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 31 października 2017 r. w sprawie uzyskiwania dofinansowania realizacji zadań ze środków Funduszu Rozwiązywania Problemów Hazardowych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2029)

Strefa specjalisty: Przeczytaj również…

  1. Pozytywne oczekiwania wobec alkoholu i marihuany oraz ich dostępność wśród nastolatków – nowe wyniki badań

    Młodzi ludzie zdecydowanie częściej po użyciu substancji psychoaktywnych spodziewają pozytywnych niż negatywnych efektów. Po alkoholu (…)

    Strefa specjalisty
    Karolina Van LaereKarolina Van Laere
  2. Picie alkoholu przez kobietę w ciąży – skutki dla dziecka

    Wiadomość o ciąży zazwyczaj powoduje, że kobiety zaczynają poświęcać więcej uwagi swojemu stylowi życia – stosują zdrową dietę, (…)

    Strefa specjalisty
    Aneta ZdunekAneta Zdunek
  3. Potrzebuję przyjaciół – o znaczeniu rówieśniczego wsparcia dla nastolatków

    Obok wsparcia ze strony rodziców w okresie adolescencji istotne stają się także wspierające relacje z rówieśnikami. Już od przedszkola (…)

    Strefa specjalisty
    Aneta ZdunekAneta Zdunek
  4. Wpływ pandemii na zdrowie psychiczne

    Przebieg pandemii koronowirusa w Polsce jest, póki co, znacznie łagodniejszy niż we Włoszech, Hiszpanii czy Stanach Zjednoczonych. Wydaje (…)

    Strefa specjalisty
    Sylwia PawłowskaSylwia Pawłowska

Newsletter

Potrzebujesz pomocy?

Niepokoisz się o swoje dziecko? Zastanawiasz się, gdzie w Twojej okolicy możesz uzyskać wsparcie? Sprawdź to w bazie placówek.

Przejdź do bazy placówek

Nasz portal korzysta z anonimowych plików Cookies w celu świadczenia lepszej jakości usług. Więcej informacji na ten temat w polityce prywatności.