Picie alkoholu przez kobietę w ciąży – skutki dla dziecka

Wiadomość o ciąży zazwyczaj powoduje, że kobiety zaczynają poświęcać więcej uwagi swojemu stylowi życia – stosują zdrową dietę, starają się unikać nadmiernego stresu, dbają o odpoczynek, zwracają uwagę na to, co może zaszkodzić ich nienarodzonemu dziecku. Jedną z takich rzeczy jest alkohol. Badania prowadzone w wielu krajach potwierdziły, że spożywanie alkoholu w okresie ciąży może negatywnie wpływać na rozwój dziecka. Czytaj dalej

ArtykułyAneta ZdunekAneta Zdunek

Zakres uszkodzeń płodu zależy od częstości picia alkoholu przez kobietę w ciąży, ilości alkoholu wypijanego przez nią przy jednej okazji, ogólnej ilości alkoholu wypitego przez matkę w okresie ciąży oraz jej stylu picia (zdecydowanie ryzykowne są przypadki wypijania jednorazowo 5 lub więcej standardowych porcji alkoholu [1]).

Ponieważ nie da się ustalić bezpiecznej dawki alkoholu w ciąży, specjaliści zdecydowanie zalecają abstynencję w tym okresie – każdy rodzaj alkoholu i każda jego ilość może być groźna dla rozwijającego się płodu. Bez znaczenia jest także, jaki alkohol wypija kobieta, ponieważ alkohol zawarty w winie, piwie, nalewkach, wódce czy w innych napojach alkoholowych jest taki sam i działa tak samo szkodliwie.

Dostępne dane wskazują, że choć w okresie ostatnich piętnastu lat liczba kobiet deklarujących picie alkoholu w ciąży znacząco zmniejszyła się, problem ten nie zniknął. W badaniu „Wzory konsumpcji alkoholu w Polsce”, zrealizowanym na zlecenie Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA) w 2008 roku, 12% kobiet potwierdziło picie alkoholu w czasie ciąży (w tym samym badaniu z 2005 roku wskaźnik ten wynosił 16,5%). Znacznie lepiej sytuacja wyglądała w badaniu „Zachowania zdrowotne kobiet w ciąży”, zrealizowanym w 2017 roku przez Główny Inspektorat Sanitarny (pierwsza edycja odbyła się w 2013 roku) – fakt spożywania alkoholu w czasie ciąży zadeklarowało ok. 5% kobiet, podczas gdy w edycji zrealizowanej cztery lata wcześniej wskaźnik ten był dwukrotnie wyższy.

Negatywny wpływ alkoholu na rozwój płodu

Alkohol działający na rozwijający się płód wywołuje w każdym okresie ciąży różne zaburzenia. I tak np. w pierwszym trymestrze dochodzi do: zaburzeń powstawania i migracji komórek, co może skutkować obumarciem zarodka i poronieniem; dysfunkcji ośrodkowego układu nerwowego (OUN); powstania wad rozwojowych (m.in. wady serca, uszkodzenia wątroby, deformacje twarzoczaszki). W drugim trymestrze pogłębiają się zmiany dysmorficzne twarzy (czyli nieprawidłowości w jej budowie) i uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Ponadto nadal istnieje ryzyko poronienia oraz może dojść do uszkodzenia mięśni, kośćca, skóry i gruczołów wydzielania wewnętrznego. W trzecim trymestrze z kolei zwiększają się/potęgują powstałe już uszkodzenia OUN. Może także dojść do przedwczesnego porodu czy zaburzeń zmysłu wzroku i słuchu.

Alkohol a uszkodzenia mózgu

Najbardziej powszechnym skutkiem picia w czasie ciąży jest uszkodzenie mózgu nienarodzonego dziecka. Alkohol może doprowadzić do jego nieodwracalnych zmian strukturalnych i funkcjonalnych. Części mózgu, które są najbardziej narażone na działanie alkoholu, to:

  • ciało modzelowate – przekazuje informacje pomiędzy prawą i lewą półkulą; zaburzenia jego funkcjonowania wiążą się z deficytami uwagi, problemami z koncentracją, problemami z pisaniem i czytaniem, funkcjonowaniem intelektualnym, problemami z pamięcią werbalną, problemami z funkcjami wykonawczymi, problemami z funkcjonowaniem psychospołecznym,
  • móżdżek – odpowiada za funkcje motoryczne (np. chodzenie, skakanie) i równowagę, bierze udział także w procesach poznawczych; zaburzenia funkcjonowania móżdżku przekładają się na problemy w nauce (przyswajanie wiedzy), jak również problemy z równowagą i koordynacją,
  • jądra podstawne − odpowiadają za motorykę, procesy poznawcze, w tym za zdolności przyswajania wiedzy i funkcje wykonawcze (zdolność przełączania się z zadania na zadanie, hamowania niestosownych zachowań, pamięć przestrzenną), uszkodzenia jąder podstawnych przejawiają się m.in. w problemach w nauce, kontrolowaniu impulsów.
  • hipokamp – ma wpływ na procesy uczenia się i pamięci; ekspozycja hipokampu na działanie alkoholu w okresie płodowym może prowadzić do problemów w nauce i niepowodzeń szkolnych,
  • płaty czołowe – odpowiadają za funkcje wykonawcze, kontrolę impulsów, osąd, empatię; zmiany w płatach czołowych wiążą się z problemami w uczeniu się, koncentracją uwagi, problemami w myśleniu, wnioskowaniu, przewidywaniu konsekwencji, zaburzeniami językowymi i emocjonalnymi.

Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych

Zakres różnych zaburzeń, które mogą powstać w wyniku narażenia dziecka na działanie alkoholu w okresie prenatalnym, jest szeroki. Wspólnym określeniem dla tych zaburzeń rozwojowych jest FASD − Spektrum Płodowych Zaburzeń Alkoholowych. Jest to tzw. parasolowe pojęcie, w skład którego wchodzą takie jednostki, jak: neurorozwojowe zaburzenia zależne od alkoholu (ARND), wady wrodzone zależne od alkoholu (ARBD), częściowy płodowy zespół alkoholowy (pFAS) i pełnoobjawowy Płodowy Zespół Alkoholowy (FAS), czyli najcięższe uszkodzenia ze spektrum FASD. To ostatnie zaburzenie obejmuje zespół trzech współwystępujących objawów: uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, obniżona waga i wzrost dziecka oraz dysmorfie, czyli charakterystyczne cechy twarzy (m.in. skrócenie szpary powiekowej, wygładzenie rynienki podnosowej, wąska górna warga).

Należy pamiętać, że nie wszystkie dzieci narażone w okresie ciąży na działanie alkoholu będą miały charakterystyczne wady fizyczne, które będą skłaniały do postawienia diagnozy FAS. Uszkodzenia mózgu spowodowane alkoholem mogą się ujawniać dopiero w kolejnych etapach rozwoju, np. gdy dziecko pójdzie do szkoły, może przejawiać większe niż rówieśnicy trudności w pisaniu, czytaniu i liczeniu, zapamiętywaniu, koncentracji i zachowaniu ciągłości uwagi, rozumieniu przyczynowo-skutkowym, rozumieniu pojęć abstrakcyjnych i pojęcia czasu, rozpoczęciu i kontynuowaniu działania, planowaniu i przewidywaniu konsekwencji działania, nawiązywaniu relacji z rówieśnikami i z dorosłymi, rozwiązywaniu problemów, przestrzeganiu norm społecznych, sferze emocjonalnej, w tym często w obszarze nadpobudliwości. Dlatego dzieciom z zaburzeniami FASD często stawia się inne diagnozy, np. ADHD, autyzm, zespół Aspergera, kiedy w rzeczywistości podobne problemy mogą mieć związek z piciem alkoholu przez matkę w okresie ciąży. Tymczasem wczesna i prawidłowa diagnoza tych dzieci, postawiona przed 5. rokiem życia przez zespół kompetentnych specjalistów (składający się minimum z lekarza i psychologa współpracujących razem, ale także logopedy, fizjoterapeuty), jest dla nich szansą na otrzymanie właściwej pomocy medycznej i terapeutycznej. Dzięki temu ich rozwój emocjonalny, intelektualny i społeczny w okresie dorastania i później może przebiegać znacznie lepiej.

Gdzie szukać pomocy?

W Polsce istnieje kilka specjalistycznych placówek, np. Centrum Kompleksowej Diagnostyki i Terapii Dzieci FASD przy Wojewódzkim Specjalistycznym Szpitalu Dziecięcym im. św. Ludwika w Krakowie, Centrum Psychologiczne ITEM w Żywcu oraz Fundacja na rzecz Rozwoju Dzieci Niepełnosprawnych „DAJ SZANSĘ” w Toruniu, które zajmują się fachową pomocą dzieciom z FASD. Ich adresy można znaleźć na stronie internetowej www.ciazabezalkoholu.pl w zakładce Pomoc.


[1] Standardowa porcja alkoholu to 10 g czystego alkoholu etylowego, taka dawka znajduje się w szklance piwa o pojemności 250 ml i mocy 5%, kieliszku wina o pojemności 100 ml i mocy 12%, kieliszku wódki o pojemności 30 ml i mocy 40%.

Strefa specjalisty: Przeczytaj również…

  1. Pozytywne oczekiwania wobec alkoholu i marihuany oraz ich dostępność wśród nastolatków – nowe wyniki badań

    Młodzi ludzie zdecydowanie częściej po użyciu substancji psychoaktywnych spodziewają pozytywnych niż negatywnych efektów. Po alkoholu (…)

    Strefa specjalisty
    Karolina Van LaereKarolina Van Laere
  2. Potrzebuję przyjaciół – o znaczeniu rówieśniczego wsparcia dla nastolatków

    Obok wsparcia ze strony rodziców w okresie adolescencji istotne stają się także wspierające relacje z rówieśnikami. Już od przedszkola (…)

    Strefa specjalisty
    Aneta ZdunekAneta Zdunek
  3. Wpływ pandemii na zdrowie psychiczne

    Przebieg pandemii koronowirusa w Polsce jest, póki co, znacznie łagodniejszy niż we Włoszech, Hiszpanii czy Stanach Zjednoczonych. Wydaje (…)

    Strefa specjalisty
    Sylwia PawłowskaSylwia Pawłowska
  4. Zajęcia edukacyjne online. Nowe wyzwania w pracy z dziećmi w dobie pandemii

    Edukacja w dobie pandemii to jedno z najtrudniejszych wyzwań, z jakimi w okresie ostatnich lat przyszło zmierzyć się zarówno pracownikom (…)

    Strefa specjalisty
    Karolina Van LaereKarolina Van Laere

Newsletter

Potrzebujesz pomocy?

Niepokoisz się o swoje dziecko? Zastanawiasz się, gdzie w Twojej okolicy możesz uzyskać wsparcie? Sprawdź to w bazie placówek.

Przejdź do bazy placówek

Nasz portal korzysta z anonimowych plików Cookies w celu świadczenia lepszej jakości usług. Więcej informacji na ten temat w polityce prywatności.