Czym jest przemoc emocjonalna?

O krzywdzeniu emocjonalnym mówi się coraz więcej i częściej. Wydaje się, że jest to skutek zwiększającej się popularności badań neuropsychologicznych, które wykorzystując złożone techniki badania pracy mózgu, umożliwiają określanie realnych negatywnych konsekwencji, jakie dla rozwoju dziecka mają doświadczenia emocjonalnej przemocy. Czytaj dalej

ArtykułyPaulina Gołaska

Na szczęście równie trwałe zmiany na poziomie neuronalnym (mózgowym), lecz pozytywne, stwierdza się jako skutek doświadczania przez dziecko bezpiecznych, kojących, radosnych chwil z bliskimi opiekunami. Niemniej, zanim o tym, co dobre, przyjrzyjmy się przez chwilę samemu zjawisku oraz wybranym rodzajom przemocy emocjonalnej, jakiej mogą doświadczać najmłodsi.

Na samym początku warto zaznaczyć, że emocjonalne krzywdzenie pojawia się w relacji dwojga lub więcej osób (najczęściej związanych ze sobą, bliskich, w naszym przypadku rodzica i dziecka). Co istotne, może ono polegać zarówno na podejmowaniu określonych, niekorzystnych dla drugiej osoby działań, jak i ich zaniechaniu (bierności). Wśród rodzajów emocjonalnego krzywdzenia wymienia się (opracowanie autorstwa D. Glaser, V. Prior, L. Read oraz H. Davis):

  1. Emocjonalną niedostępność, brak wrażliwości i emocjonalne zaniedbywanie dziecka przez opiekunów
    Kategoria ta jest związana z nadmiernym dystansem emocjonalnym, jaki tworzy się między rodzicem a dzieckiem. Dorosły nie zapewnia dziecku adekwatnej, odpowiadającej jego potrzebom opieki. Nie reaguje na sygnały wysyłane przez dziecko, jest mało uważny i mało obecny. Powodem tego stanu rzeczy mogą być zarówno choroby fizyczne czy psychiczne samego opiekuna lub innych osób z rodziny dziecka, a także nadmierne zaangażowanie zawodowe, które potęguje zmęczenie i roztargnienie.
  2. Przypisywanie dziecku cech negatywnych (niesprawiedliwe oskarżanie go, obwinianie)
    Ten typ przemocy emocjonalnej jest związany z negatywnym postrzeganiem dziecka i jego zachowań. Rodzic w niekorzystny sposób wypowiada się o dziecku, obdarza dotkliwymi epitetami, przypisuje odpowiedzialność za trudne sytuacje w życiu rodziny. Dziecko zaczyna być wpisywane w rolę kozła ofiarnego – kogoś, na kim można skoncentrować całą swoją złość i rozładować przeżywane napięcie.
  3. Niedostosowane do poziomu rozwoju dziecka działania opiekuna
    Trzecia kategoria krzywdzenia emocjonalnego może mieć dwojaki charakter. Z jednej strony niedostosowane działania dorosłego mogą polegać na stawianiu dziecku bardzo wygórowanych oczekiwań (traktowaniu go jako starszego, bardziej dojrzałego, lepiej radzącego sobie). Z drugiej zaś – przeciwnie – jako kogoś młodszego, mniej dojrzałego, niedającego sobie rady. W drugim przypadku dorosły przejawia względem dziecka postawę nadopiekuńczą, przesadnie ochraniającą, wynikającą najczęściej z przeżywanego lęku i obaw względem dalszego rozwoju dziecka (i własnych kompetencji rodzicielskich).
  4. Przekraczanie psychologicznych granic dziecka, pogwałcenie jego indywidualności i odrębności
    Przedostatni rodzaj krzywdzenia emocjonalnego dotyczy rodzin, w których dochodzi do pomieszania granic pomiędzy poszczególnymi członkami rodziny (przede wszystkim rodzicami a dziećmi). Granice te stają się płynne, role w rodzinie mieszają się, a dziecko w związku z tym traci możliwość przeżywania w pełni okresu dzieciństwa. Z jednej strony, może stawać się „małym dorosłym”, z drugiej zaś, może być traktowane jako słabe, nieporadne, czy wręcz chore. Sytuacja taka może mieć miejsce w rodzinach, w których jedno z rodziców czasowo lub trwale wyłączone jest z pełnienia rodzicielskich funkcji (np. w rodzinie z problemem uzależnienia, w rodzinie, w której występują trudności natury emocjonalnej, np. depresja, czy w rodzinie, w której jedno z rodziców bądź dzieci jest niepełnosprawne).
  5. Zaniechanie/ Brak wspierania adaptacji społecznej dziecka
    Ostatnia z kategorii opisuje zachowania rodzica, które mają charakter demoralizujący i aspołeczny lub są związane z zaniedbywaniem potrzeb rozwojowych dziecka. Mogą one być związane z nieprzestrzeganiem przez rodzica panujących w społeczeństwie norm i zasad, jak również brakiem dostarczania dziecku odpowiedniej stymulacji poznawczej.

Niezależnie od rodzaju i przyczyn występowania emocjonalnego krzywdzenia w rodzinie, każdy z wymienionych przypadków wymaga odpowiedniej pomocy psychologicznej skierowanej do wszystkich uczestników i świadków krzywdzących relacji. Odpowiednie wsparcie udzielone dziecku i rodzicom może przynieść pozytywne skutki w postaci przerwania błędnego koła przemocy. Samym rodzicom niezwykle trudno może być dostrzec i zmienić krzywdzące wzorce swoich działań. Mogą wręcz nie zdawać sobie sprawy z ich charakteru i konsekwencji, gdyż nie znają innych sposobów reagowania, a przemoc kojarzą z widoczną „gołym okiem” przemocą fizyczną. Ci bardziej świadomi rodzice często zaś obawiają się sięgnąć po profesjonalną pomoc, gdyż boją się krytyki i kary za swoje zachowanie wobec dziecka. Warto więc pamiętać, że choć podobna sytuacja może budzić w specjaliście trudne uczucia i chęć natychmiastowego przerwania krzywdzącej dla dziecka relacji, profesjonalna, skuteczna pomoc psychologiczna w tym przypadku polega na oferowaniu rodzicom wsparcia opartego na próbach zrozumienia powodów i mechanizmów, które stoją za ich zachowaniem, nie zaś oceny. Pomoc rodzinie, w której występuje przemoc jest procesem, który wymaga dużej wrażliwości, empatii i wyczucia – zarówno względem samego dziecka, jak i (może przede wszystkim) jego rodziców.

Strefa specjalisty: Przeczytaj również…

  1. Jak skutecznie wspierać ucznia z ADHD? Wskazówki dla nauczycieli

    Wspieranie osób nieneurotypowych jest jednym z najtrudniejszych zadań dla pedagogów i psychologów. ADHD obejmuje całe spektrum rozmaitych (…)

    Strefa specjalisty
    Paulina Pietrzak
  2. Stres w życiu nastolatków i sposoby radzenia sobie z nim

    Badania międzynarodowe HBSC cyklicznie dostarczają danych o kondycji psychofizycznej nastolatków w wieku 11–15 lat, m.in. na temat doświadczanego (…)

    Strefa specjalisty
  3. Jak rozmawiać z dziećmi i nastolatkami o wojnie w Ukrainie? Wskazówki dla nauczycieli i specjalistów

    Doświadczenia graniczne, jakimi są śmierć czy zagrożenie życia, a teraz wojna w Ukrainie, wywołuje w nas lawinę silnych emocji, w tym (…)

    Strefa specjalisty
  4. Zachowania ryzykowne młodzieży w spektrum autyzmu

    Według dostępnych badań szacuje się, że osoby ze spektrum autyzmu stanowią około 1–2% populacji. Nadal brakuje badań, które mogłyby (…)

    Strefa specjalisty
    dr Michał T. Handzel

Newsletter

Potrzebujesz pomocy?

Niepokoisz się o swoje dziecko? Zastanawiasz się, gdzie w Twojej okolicy możesz uzyskać wsparcie? Sprawdź to w bazie placówek.

Przejdź do bazy placówek

Nasz portal korzysta z anonimowych plików Cookies w celu świadczenia lepszej jakości usług. Więcej informacji na ten temat w polityce prywatności.